Dezenfeksiyon


Hastalık  yapıcı  mikroorganizmaların,   insan vücudunun  dışında  fiziksel  ve     kimyasal    metotlarla öldürülmeleri işlemi. Dezenfeksiyon yapmaktan maksat, bütün mikroorganizmaların öldürülmesi değil, sadece hastalıklara yol açanlarının öldürülmesidir. Bütün mikroorganizmaların öldürülmesi işlemine ise, sterilizasyon ismi verilmektedir.

Dezenfeksiyon  işlemi,  hastalık   kaynakları  olan insan ve hayvanların vücutlarından çıkan ve içlerinde hastalık yapıcı mikroplar bulunan bütün boşaltım ve salgı maddelerine, bunlarla bulaşmış çamaşır, elbise, eşya ve diğer malzemeye,  bu  mikroplarla kirlenmiş veya   kirlenmiş   olması   ihtimali   bulunan   ellere, yenilen, içilen maddelere ve bunlarla ilgili kaplara, gerekiyorsa hastanın yattığı odaya ve içindeki eşyalara da uygulanır.

Dezenfeksiyon, bu işi ne gaye ile yapılacağını ve nasıl yapacağını bilen, bunları her hastalığın özelliklerine göre ayarlamasını öğrenmiş ve yetiştirilmiş personel tarafından yapılmalı; gerektiğinde uygulamak için lüzumlu malzeme ve vasıtalar da el altında bulundurulmalıdır.

Bu işlem, hastalık kaynağının vücudundan çıkan zararlı mikropların çeşitli yollarla, sağlam kişilere bulaşmasını önleyen mühim bir engeldir. Bunun için dezenfeksiyon pratikte; günlük (yani devamlı) ve nihai (yani son) olmak üzere iki şekilde uygulanır.

Günlük dezenfeksiyon: Bulaşıcı hastalığa yakalanmış olanların hastalıklarının devam ettiği ve dışarıya mikropları çıkarttıkları sürece, mikropları taşıyan her türlü salgı ve boşaltım maddelerinin, bunlar ile bulaşmış, kirlenmiş olan çamaşır, eşya ve diğer malzemelerin günü gününe dezenfeksiyonudur. Mikropların, hasta vücudundan dışarıya çıkar çıkmaz ve çevreye yayılmadan öldürülmesinden ibaret olan bu usul, bulaşıcı hastalıkların önlenmesinde alınacak tedbirlerin en etkilisidir. Tifo, kolera, dizanteri, çocuk felci gibi dışarıdaki cansız vasıtalara da bulaşarak sağlamlara geçen hastalıklarda, hastalığı önlemenin temelini teşkil ettiği gibi, mikropları dayanıklı olması sebebiyle hem direkt, hem de dolaylı olarak bulaşan verem, difteri, çiçek, uyuz, kel için de çok mühimdir.

Son dezenfeksiyon: Hasta iyileştikten veya başka bir yere taşındıktan veya öldükten sonra hastalığı esnasında bulaştırmış olduğu eşyalara, gerekiyorsa odaya ve içindeki eşyaya son defa uygulanan dezenfeksiyondur. Bu işlem özellikle, mikropları uzun süre çevre şartlarına dayanıklı olan verem, difteri, çiçek, menenjit gibi hastalıklar için önem arz eder.

Dezenfeksiyon işlemini ikiye ayırarak inceleyebiliriz:

1. Fiziki usullerle dezenfeksiyon:

a) Kuru ısı:

Yakıp kül etmek: Kirli pansuman malzemelerine, çöplere vs. uygulanır. Alevden geçirmek: Düz ve pürüzsüz cam ve madeni eşya için uygulanır. Isıtılmış kuru hava: 160°- 180° de bozulmayan, cam ve madeni eşyalar için uygundur. Etüvlerde yapılır.

b) Nemli ısı:

Kaynatma: 100°C’de 15-20 dakika kafidir. Eşyanın suya tamamen batmış olması lazımdır. Suya soda veya tuz ilavesi ile ısının 100°C’nin üzerine çıkartılması da mümkündür. Bu usulle kaynamasına mahzur olmayan malzemeler dezenfekte edilir.

Pastörizasyon: Likit haldeki besin maddeleri için uygundur. Yüksek ısıda kısa süre bekletip, hemen soğutarak uygulanır. Özel cihazları vardır.

Buhar: Dezenfekte edilecek malzemelere havası boşaltılmış bir ortamda 100°C’nin üstünde hareket halindeki su buharı tatbik etmek suretiyle yapılır. Bunun için Koch kazanları kullanılır. Basınçlı veya basınçsız uygulanabilir, ama basınçlı buhar daha emniyetlidir.

c) Işık:

Güneş ışınlarının dezenfektan tesirinden faydalanmak için halı ve benzeri eşyalar açık havada güneş ışınlarına arz edilebilir. Güneş, sayısız faydalarının yanı sıra, tabii bir dezenfeksiyon kaynağı olarak Allah tarafından insanların hizmetine sunulmuştur. Atalarımızın “Güneş girmeyen eve hekim girer!” sözü bu gerçeği anlatmaktadır. Suni  olarak da güneşin saçtığı ışınlardan olan ultraviole ışınlarını yayan cihazlarla, ameliyathanelerin, hasta odalarının, toplantı ve konferans salonlarının havası dezenfekte edilebilir.

2. Kimyasal maddelerle dezenfeksiyon: İyi bir dezenfektan madde; mikropları öldürebilmeli, suda eriyebilmeli, insanlara zararlı olmamalı, nüfuz kabiliyeti fazla olmalı, tesiri sabit olmalıdır. Kimyasal dezenfektanlar kafi miktarda, tekniğine ve tatbik süresine uygun olarak kullanılmalıdırlar.

Çeşitli kimyasal maddeler şu şekilde uygulanırlar: Dezenfekte edilecek eşya ve malzemenin dezenfektan sıvılar içerisine batırılması; dezenfekte edilecek yüzeylere bu maddelerin bir tabaka halinde sürülmesi; dezenfektan sıvıların püskürtülmesi. Bütün bu işlemlerin etkili olabilmesi için dezenfektanların temizlenecek yer veya eşya ile en azından iki saat temas etmesi şarttır.

Dezenfeksiyon Çeşitleri

Oksidasyon amacıyla kullanılan başlıca dezenfektanlar; Kimyasal dezenfektanlar, Fiziksel dezenfektanlar, Mekanik dezenfektanlar ve Radyasyon ile dezenfeksiyondur. Bu uygulamalar aşağıda açıklanmıştır.

 

Kimyasal dezenfektanlar yaygın şekilde kullanılmaktadır. Dezenfektan etkisi olan çok sayıda kimyasal madde olmakla birlikte, bunlar arasında etkisi, uygulanabilirliği ve uygulama kolaylığı gibi çeşitli koşulları sağlayan madde sayısı sınırlıdır.Başlıca kimyasal dezenfektanlar:

 

 

-Klor ve klor bileşikleri

-Brom

-İyot

-Ozon

-Fenoller

-Alkoller

-Ağır metal ve bileşikleri

-Boyar maddeler

-Sabun ve deterjanlar

-Kuaterner amonyum tuzları

-Hidrojen peroksit

-Potasyum permanganat

-Asit ve bazlardır.

 

Fiziksel olarak dezenfeksiyon ısı, ışık ve akustik (ses dalgaları-Ultrasound) dezenfeksiyonu ile sağlanmaktadır. Isı ile dezenfeksiyonun maliyeti yüksek olduğundan gıda endüstrisi gibi kısıtlı bir uygulama alanı vardır. Işık , güneş ışığı ve özellikle ultraviole ışık olarak dezenfeksiyon etkisine sahiptir. Ancak su ve su içindeki asılı maddeleri ve çözünmüş maddelerin ışığı absorbe etme özellikleri nedeniyle uygulama güçlükleri bulunmaktadır. Ultraviole ile dezenfeksiyon küçük tesislerde yaygınlık kazanmaktadır. Akustik dezenfeksiyon ultrasonik dalgalar üretimi ile yapılır. Bu uygulama küçük ölçekli temizlik işlerinde yaygındır.

 

Mekanik dezenfeksiyon su ve atıksu arıtımında yer verilen çeşitli arıtma yöntemleri içerisinde gerçekleşir. Filtrasyon, kimyasal çöktürme, basit çöktürme gibi işlem ve proses değişik verimlerde mikroorganizma giderimi sağlamaktadır.

 

Radyasyon ile dezenfeksiyon elektromanyetik veya diğer tür ışınlama ile yapılabilmektedir.

 

Dezenfektanların Etki Şekilleri

 

Dezenfektanların organizmaları tahribi ve etkisiz hale getirmeleri başlıca hücre duvarının tahribi, hücre zarının geçirgenliğinin bozulması, protoplazmanın yapısının değiştirilmesi ve enzim inhibasyonu şeklinde kendini göstermektedir. Çeşitli dezenfektanların etki şekilleri aşağıda özetlenmiştir.

 

-Fenoller ve deterjanlar hücre zarının (sitoplazmik membran) geçirgenliğini etkiler ve seçiciliğini değiştirerek azot, fosfor gibi temel elemanlarının hücre dışına çıkmasına yol açmaktadır.

 

 

-Isı, radyasyon, asit ve bazlar protoplazmanın kolloidal yapısını değiştirmektedirler. Isı hücre proteinlerinin pıhtılaşmasına yol açmaktadır.

-Metal iyonları proteinlerin yapısına girerek onları çöktürmektedir.

-Oksitleyici kimyasal maddeler hücrenin bileşenlerin oksitler, ancak oksitleyicilerin oksitleme gücü dezenfeksiyon etkileri ile orantılı değildir. Bazı kimyasal dezenfektanlar enzim inhibasyonu ile etkili olmaktadır.

 

 

Dezenfektanların Fonksiyonlarında Etkili Olan Faktörler

 

Dezenfektanların uygulamalarının ve verimlerini etkileyen çeşitli faktörler bulunmaktadır. Bunlar aşağıda açıklanmıştır:

 

 

Dezenfeksiyon Hızı

 

Dezenfeksiyonda, dezenfektanın etki göstereceği su ile temas süresi son derece önemlidir. Temas süresi, dezenfektanların etki hızlarının bilinmesi ile belirlenebilir.

 

Dezenfeksiyon Konsantrasyonu

 

Organizmaların Sayısı

 

Organizma sayısının sınırlı olduğu ortamlarda organizma konsantrasyonu önemli bir faktör olarak alınmayabilir, ancak dezenfektan konsantrasyonunun dezenfektan etkisine bağlılığı organizma konsantrasyonunun da olayda etkili olduğunu göstermektedir

Organizmaların Cinsi

Organizmaların cinsi ve fizyolojik durumu dezenfeksiyon olayını etkiler.Örneğin bakteri sporları dezenfeksiyona karşı son derece dirençlilerdir.

 

Suyun Yapısı

 

Sudaki organik maddeler oksitleyici tipi dezenfektanları harcayarak verimlerini azaltır. Ayrıca sudaki asılı maddeler dezenfektanları absorbe ederek veya mikroorganizmaları gizleyerek verimi etkiler. Bazı organik maddeler hücre duvarına yapışarak dezenfektan geçişini engeller. Organik maddeler çeşitli dezenfektanlar ile kompleks oluşturarak onları bağlayabilmektedir.

 

 

Sıcaklık

 

Sıcaklık artışı, genelde, dezenfeksiyon hızını artırmaktadır. Bu etki, sıcaklığın hem difüzyon hem de reaksiyon hızlarını artırmasından kaynaklanmaktadır.

 

 

pH

 

Çoğu mikroorganizmalar pH<3 ve pH>11’de yaşayamaz. pH 3-11 arasında ise, hem mikroorganizmaların durumu (örneğin yüzey yüklerinin değişimi) hem de dezenfektanların reaktifliğini etkileyerek dezenfeksiyon hızını değiştirir.

 

 

Fiziksel Dezenfektanların Şiddeti

 

Isı ve ışık gibi fiziksel dezenfektanların şiddeti dezenfeksiyon hızında etkili olmaktadır. Bu etki reaksiyon hız ifadelerinde değerlendirilebilir.

Klorun Dezenfektan Etkisi

Klorun dezenfektan olarak etkisi çok iyi tanımlıdır. Bütün dünyada en yaygın dezenfeksiyon vasıtası olarak kullanılan klor, çoğu salgın hastalık mikrobunu etkisiz hale getirmektedir. Klorun etkinliği mikroorganizma cinsine ve yukarıda belirtilen dezenfeksiyonda etkili olan faktörlere bağlı olarak değişir. Klor koliform bakteri grubu ile bağırsakta yaşayan çoğu bakterileri, sistleri ve amipleri 30 dakikaya kadar temas süresinde etkisiz hale getirmektedir.

 

Klorun dezenfeksiyon etkisi daha çok organizmaların yapısındaki organik bileşiklerin oksidasyonu şeklinde oluşmaktadır.

 


KLOR DIŞINDAKİ DEZENFEKTANLAR

 

Klor dışında en yaygın olarak kullanılan başlıca dezenfektanlar aşağıda tanıtılmıştır:

 

 

OZON

 

Ozon(O3) kuvvetli bir oksidan olup, yüksek bir dezenfeksiyon gücüne sahiptir. Ozonun bakteri öldürücü etkileri klora benzemekle birlikte daha kısa sürede gerçekleşir. Ayrıca klorun etkili olmadığı virüslerin de etkisiz hale getirilmesini sağlar. Dezenfeksiyonu yapılacak sunaki organik maddeler ozonu süratle harcarlar. Ozonun klora nazaran bir avantajı da suda artık bileşik bırakmamasıdır. Ancak bu avantaj suda artık dezenfekten kalmaması açısından da bir dezavantajdır. Ozonun kullanımı giderek yaygınlaşmaktadır.

 

 

HİDROJEN PEROSİT

 

Hidrojen peroksit kuvvetli bir oksidan olmasına karşılık dezenfeksiyon gücü bu özelliğinden beklenildiği ölçüde yüksek olan bir madde değildir. Ancak uzun temas süreleri ve yüksek konsantrasyonda etkili olmaktadır. Kullanımı sınırlıdır.

 

 

POTASYUM PERMANGANAT

 

Potasyum permanganatın oksitleme gücü ozon ve klora göre daha az olmasına karşılık önemli bir dezenfektan etkisi vardır. Su arıtımında tat ve koku kontrolü ve inorganik iyonların oksitlenmesinde kullanılır. Dezenfektan olarak çok küçük ölçeklerde ve evsel amaçlarla kullanılmaktadır.

 

 

AĞIR METALLER

 

Gümüş, cıva, kobalt, bakır ve nikel iyonları kuvvetli dezenfektanlardır. Bunlardan bakır, bakır sülfat olarak arıtma tesislerinde alg gelişimini önlemek kullanılır. Cıva, insan ve diğer canlılara zehirli etkisi nedeniyle kullanılmaz. Diğer metaller ancak özel ve küçük çaplı uygulamalarda kullanılmaktadır.

 

 

KLOR DİOKSİT

 

Klor dioksit klordan daha kuvvetli bir dezenfektandır. Klor dioksit sporları da kolayca yok eder. Ayrıca pH’dan daha az etkilendiğinden avantajlıdır. Ancak yüksek maliyeti nedeniyle dezenfektan olarak kullanımı sınırlıdır.

 

 

YÜZEY AKTİF MADDELER

 

Katyonik deterjanlar sağlık kuruluşlarında dezenfektan olarak kullanılır.

 

 

BROM

 

Klora nazaran daha zayıf bir dezenfektan olan brom, amonyak içeren sularda oluşan monobrom aminin kuvvetli bir bakteri öldürücü olması ve tribromamin oluşumu olmaması nedeniyle küçük çaplı uygulamalarda, özellikle yüzme havuzlarında kullanılır.

 

 

İYOT

 

İyot organik maddelerle klor kadar kolay reaksiyon vermemesi ve yüksek dezenfeksiyon gücü nedeniyle avantajlı bir dezenfektandır. İyot amonyakla iyotaminler oluşturmaz ancak amonyağı oksitler. Dezenfeksiyon sonrası artık iyodun kararlı olması, tat ve koku oluşturmaması da bir avantajdır. Su arıtımında etkilerinin iyi bilinmemesi nedeniyle kullanılmamaktadır. Yüzme havuzları gibi küçük çaplı dezenfeksiyon uygulamalarında kullanılır.